Pompy ciepła to nowoczesne urządzenia grzewcze, które zdobywają coraz większą popularność w Polsce i na świecie. Ich główną zaletą jest wykorzystanie odnawialnych źródeł energii do ogrzewania budynków oraz przygotowania ciepłej wody użytkowej. W przeciwieństwie do tradycyjnych kotłów spalających paliwa kopalne, pompy ciepła pobierają energię cieplną z otoczenia – powietrza, gruntu lub wody – i przekazują ją do systemu grzewczego wewnątrz domu. Proces ten jest odwracalny, co oznacza, że wiele modeli pomp ciepła może również służyć do chłodzenia pomieszczeń w lecie.
Mechanizm działania pompy ciepła opiera się na zasadzie działania lodówki, ale w odwróconym kierunku. W czynniku roboczym krążącym w obiegu pompy zachodzą procesy parowania i skraplania, które pozwalają na przenoszenie energii cieplnej z miejsca o niższej temperaturze do miejsca o wyższej temperaturze. Nawet gdy temperatura zewnętrzna jest niska, np. kilka stopni poniżej zera, w powietrzu, gruncie czy wodzie nadal znajduje się zgromadzone ciepło, które pompa jest w stanie efektywnie pozyskać. Kluczowym elementem jest sprężarka, która podnosi temperaturę czynnika roboczego, umożliwiając oddanie ciepła do instalacji grzewczej budynku.
Inwestycja w pompę ciepła to krok w stronę ekologii i oszczędności. Dzięki wykorzystaniu darmowej energii z natury, koszty eksploatacji są znacznie niższe w porównaniu do systemów opartych na paliwach kopalnych. Dodatkowo, pompy ciepła charakteryzują się wysoką efektywnością energetyczną, mierzoną współczynnikiem COP (Coefficient of Performance) oraz SCOP (Seasonal Coefficient of Performance). Oznacza to, że z każdej jednostki zużytej energii elektrycznej pompa jest w stanie wygenerować kilka jednostek energii cieplnej. Zrozumienie, czym są pompy ciepła, jest pierwszym krokiem do podjęcia świadomej decyzji o wyborze nowoczesnego i ekologicznego systemu ogrzewania.
Jakie są rodzaje pomp ciepła i ich zasada działania
Na rynku dostępnych jest kilka głównych rodzajów pomp ciepła, które różnią się między sobą źródłem pobierania energii cieplnej oraz sposobem jej dystrybucji. Najczęściej spotykane są pompy ciepła typu powietrze-woda, gruntowe (solanka-woda) oraz wodne (woda-woda). Każdy z tych typów ma swoje specyficzne cechy, zalety i wady, które należy wziąć pod uwagę przy wyborze odpowiedniego rozwiązania dla danego budynku i jego lokalizacji.
Pompy ciepła powietrze-woda są najbardziej popularne ze względu na stosunkowo niski koszt instalacji i uniwersalność. Pobierają one energię cieplną z powietrza atmosferycznego, nawet przy niskich temperaturach zewnętrznych. Zimą mogą pracować efektywnie do temperatur sięgających nawet -25°C, choć ich wydajność spada wraz ze spadkiem temperatury. Ciepło jest następnie przekazywane do wody krążącej w instalacji grzewczej.
Pompy ciepła gruntowe wykorzystują stabilną temperaturę gruntu, która przez cały rok utrzymuje się na poziomie około 7-12°C. Pozwala to na uzyskanie wysokiej i stabilnej efektywności energetycznej niezależnie od warunków atmosferycznych. Instalacja gruntowa wymaga jednak większej przestrzeni na działce do wykonania pionowych odwiertów lub poziomego kolektora. Ciepło z gruntu jest pobierane za pomocą czynnika krążącego w rurach umieszczonych pod ziemią (tzw. glikol lub solanka) i następnie przekazywane do wody grzewczej.
Pompy ciepła wodne czerpią ciepło z wód gruntowych, rzek lub jezior. Jest to rozwiązanie bardzo efektywne, ale wymaga dostępu do odpowiedniego źródła wody oraz zgód wodnoprawnych. Ciepło jest pobierane bezpośrednio z wody, która następnie jest odprowadzana z powrotem do źródła. Ten typ pompy oferuje najwyższe współczynniki COP ze względu na stabilną i stosunkowo wysoką temperaturę źródła ciepła.
Niezależnie od rodzaju, podstawowa zasada działania pompy ciepła pozostaje taka sama. Składa się ona z czterech głównych elementów: parownika, sprężarki, skraplacza i zaworu rozprężnego. W parowniku czynnik roboczy o niskiej temperaturze i ciśnieniu pobiera ciepło z otoczenia i paruje. Sprężarka zwiększa ciśnienie i temperaturę pary. W skraplaczu para oddaje ciepło do czynnika grzewczego (zwykle wody) i skrapla się. Zawór rozprężny obniża ciśnienie i temperaturę cieczy, zamykając obieg. Ten cykl powtarza się, zapewniając ciągłe dostarczanie ciepła do budynku.
Jakie są zalety pompy ciepła co to za korzyści dla użytkownika
Decyzja o wyborze pompy ciepła jako głównego źródła ogrzewania niesie ze sobą szereg znaczących korzyści dla użytkowników, zarówno pod względem ekonomicznym, jak i ekologicznym. Jedną z kluczowych zalet jest znaczące obniżenie rachunków za ogrzewanie. Pompy ciepła wykorzystują energię odnawialną, która jest darmowa, co przekłada się na niższe koszty eksploatacji w porównaniu do tradycyjnych systemów opartych na paliwach kopalnych, takich jak węgiel, gaz czy olej opałowy. Wysoka efektywność energetyczna oznacza, że z każdej zużytej kilowatogodziny energii elektrycznej urządzenie jest w stanie wyprodukować od 3 do nawet 5 kWh energii cieplnej.
Kolejną istotną korzyścią jest ekologia. Pompy ciepła są rozwiązaniem przyjaznym dla środowiska, ponieważ nie emitują szkodliwych substancji do atmosfery podczas pracy. Nie spalają paliw kopalnych, co przyczynia się do redukcji dwutlenku węgla i innych gazów cieplarnianych. Jest to szczególnie ważne w kontekście rosnącej świadomości ekologicznej i przepisów dotyczących ochrony środowiska. Wykorzystanie odnawialnych źródeł energii pozwala na zmniejszenie śladu węglowego budynku.
Pompy ciepła oferują również wysoki komfort użytkowania. Są to urządzenia w pełni zautomatyzowane, które nie wymagają częstej obsługi ani uzupełniania paliwa. Działają cicho i praktycznie bezobsługowo, zapewniając stabilną temperaturę w pomieszczeniach przez cały rok. Dodatkowo, wiele modeli pomp ciepła ma funkcję chłodzenia, co pozwala na efektywne obniżenie temperatury w domu podczas upalnych letnich dni, eliminując potrzebę zakupu dodatkowego klimatyzatora.
Bezpieczeństwo jest kolejnym ważnym aspektem. W przeciwieństwie do kotłów gazowych czy na paliwo stałe, pompy ciepła nie wymagają magazynowania łatwopalnych materiałów ani nie generują spalin, co eliminuje ryzyko zaczadzenia czy pożaru. Są to urządzenia bezpieczne dla domowników i nie wymagają skomplikowanych systemów wentylacyjnych.
Warto również wspomnieć o możliwości uzyskania dofinansowania do zakupu i montażu pomp ciepła. Programy rządowe, takie jak „Czyste Powietrze” czy „Moje Ciepło”, oferują atrakcyjne dotacje i ulgi podatkowe, które mogą znacząco obniżyć początkowe koszty inwestycji, czyniąc pompy ciepła bardziej dostępnymi dla szerokiego grona odbiorców. Długoterminowo, niższe rachunki za energię i potencjalne dofinansowania sprawiają, że inwestycja w pompę ciepła zwraca się w relatywnie krótkim czasie.
Jakie są wady pomp ciepła co to za ograniczenia technologiczne
Pomimo licznych zalet, pompy ciepła posiadają również pewne wady i ograniczenia, o których warto wiedzieć przed podjęciem decyzji o zakupie. Jednym z głównych czynników branych pod uwagę jest koszt początkowy inwestycji. Instalacja pompy ciepła, zwłaszcza gruntowej, może być znacząco droższa niż zakup i montaż tradycyjnego kotła gazowego czy na paliwo stałe. Choć ceny energii elektrycznej są niższe niż paliw kopalnych, a dotacje mogą obniżyć koszty, początkowa inwestycja nadal stanowi barierę dla niektórych osób.
Efektywność energetyczna pomp ciepła, choć zazwyczaj wysoka, jest ściśle związana z temperaturą otoczenia. W przypadku pomp powietrze-woda, ich wydajność spada w bardzo niskich temperaturach zewnętrznych. Może to oznaczać konieczność zastosowania dodatkowego źródła ciepła, np. grzałki elektrycznej, która będzie dogrzewać pomieszczenia w najzimniejsze dni. Choć grzałka elektryczna jest rozwiązaniem awaryjnym, jej częste używanie może znacząco podnieść rachunki za prąd, niwelując część oszczędności.
Kolejnym aspektem jest zależność od energii elektrycznej. Pompy ciepła do swojego działania potrzebują prądu. W przypadku awarii sieci energetycznej lub przerw w dostawie prądu, system ogrzewania przestaje działać. Warto rozważyć zastosowanie zasilania awaryjnego lub generatora prądu, zwłaszcza w regionach, gdzie przerwy w dostawie energii są częste.
Instalacja niektórych typów pomp ciepła, zwłaszcza gruntowych, wymaga odpowiedniej przestrzeni na działce. Wykonanie odwiertów pionowych lub ułożenie kolektora poziomego to prace ziemne, które mogą być problematyczne na małych lub już zagospodarowanych posesjach. Również pompy wodne wymagają dostępu do odpowiedniego źródła wody i uzyskania niezbędnych pozwoleń, co może być procesem czasochłonnym i skomplikowanym.
Hałas generowany przez jednostkę zewnętrzną pomp ciepła typu powietrze-woda może być uciążliwy dla mieszkańców lub sąsiadów. Producenci starają się minimalizować poziom hałasu, ale wciąż jest to czynnik, który należy wziąć pod uwagę, szczególnie w przypadku zabudowy szeregowej lub gęsto zamieszkanych obszarów. Odpowiednie umiejscowienie jednostki zewnętrznej może zminimalizować ten problem.
Ostatnim, ale istotnym aspektem jest konieczność posiadania instalacji grzewczej o niskiej temperaturze pracy. Pompy ciepła najlepiej współpracują z ogrzewaniem podłogowym lub niskotemperaturowymi grzejnikami. W przypadku istniejących budynków z tradycyjnymi grzejnikami, może być konieczna ich wymiana, co generuje dodatkowe koszty i nakład pracy. Choć nie jest to przeszkoda nie do pokonania, należy ją uwzględnić w planowaniu modernizacji.
Jakie są koszty instalacji pompy ciepła co to za inwestycja
Koszty związane z zakupem i instalacją pompy ciepła stanowią znaczącą część budżetu przeznaczonego na ogrzewanie domu. Cena samej pompy ciepła jest zróżnicowana i zależy od wielu czynników, takich jak jej moc, rodzaj (powietrze-woda, gruntowa, wodna), marka oraz dodatkowe funkcje. Najtańsze są pompy typu powietrze-woda, gdzie ceny zaczynają się od około 15 000 zł brutto. Pompy gruntowe i wodne są zazwyczaj droższe, a ich koszt może wynieść od 25 000 zł do nawet 40 000 zł brutto lub więcej, głównie ze względu na bardziej skomplikowane i kosztowne prace związane z pozyskiwaniem energii z gruntu lub wody.
Do ceny samej pompy należy doliczyć koszty montażu. Pracę instalacyjne, w tym podłączenie jednostki zewnętrznej i wewnętrznej, wykonanie przyłączy hydraulicznych i elektrycznych, mogą kosztować od kilku do kilkunastu tysięcy złotych. W przypadku pomp gruntowych, dodatkowe koszty generuje wykonanie odwiertów pionowych lub wykopów pod kolektor poziomy, co może znacząco zwiększyć całkowitą cenę instalacji. Koszt odwiertów waha się zazwyczaj od 200 do 300 zł za metr bieżący.
Należy również uwzględnić potencjalne koszty modernizacji istniejącej instalacji grzewczej. Pompy ciepła pracują najefektywniej z systemami niskotemperaturowymi, takimi jak ogrzewanie podłogowe lub grzejniki o dużej powierzchni. Jeśli w domu zainstalowane są tradycyjne grzejniki o małej pojemności wodnej, może być konieczna ich wymiana, co wiąże się z dodatkowymi wydatkami. Koszt wymiany grzejników może sięgnąć od kilkuset do kilku tysięcy złotych w zależności od liczby i wielkości wymienianych elementów.
Dodatkowe koszty mogą obejmować zakup zbiornika buforowego, który jest zalecany w większości instalacji pomp ciepła w celu optymalizacji ich pracy i wydłużenia żywotności kompresora. Zbiornik buforowy pozwala na gromadzenie nadmiaru ciepła i jego wykorzystanie w okresach, gdy pompa nie pracuje. Jego cena waha się od 1 500 zł do nawet 5 000 zł. Niektóre pompy ciepła mogą wymagać również modernizacji instalacji elektrycznej w domu, aby zapewnić odpowiednią moc i zabezpieczenia.
Warto pamiętać o możliwości skorzystania z programów dofinansowania, takich jak „Czyste Powietrze” czy „Moje Ciepło”, które mogą znacząco obniżyć początkowe koszty inwestycji. Dotacje mogą pokryć od kilkunastu do nawet kilkudziesięciu procent wartości inwestycji, co sprawia, że pompy ciepła stają się bardziej dostępne. Ubieganie się o dofinansowanie wymaga spełnienia określonych kryteriów i złożenia odpowiednich dokumentów, dlatego warto zapoznać się z aktualnymi wytycznymi programów.
Podsumowując, całkowity koszt instalacji pompy ciepła może wynosić od około 20 000 zł do nawet 60 000 zł lub więcej, w zależności od wybranego typu urządzenia, jego mocy, specyfiki budynku oraz zakresu prac instalacyjnych. Mimo wysokich kosztów początkowych, długoterminowe oszczędności na rachunkach za ogrzewanie oraz potencjalne dofinansowania sprawiają, że jest to inwestycja opłacalna w perspektywie wielu lat.
Jakie są zasady doboru pompy ciepła co to jest optymalna moc
Dobór odpowiedniej mocy pompy ciepła jest kluczowy dla zapewnienia efektywnego i ekonomicznego ogrzewania budynku. Zbyt mała moc urządzenia nie poradzi sobie z pokryciem zapotrzebowania na ciepło w okresach największych mrozów, co może skutkować koniecznością dogrzewania z innych źródeł i wzrostem rachunków. Z kolei zbyt duża moc pompy prowadzi do niepotrzebnie wysokich kosztów zakupu i instalacji, a także do częstego cyklicznego włączania i wyłączania się urządzenia, co skraca jego żywotność i obniża efektywność energetyczną.
Podstawowym parametrem determinującym potrzebną moc grzewczą jest zapotrzebowanie budynku na ciepło, wyrażane w kilowatach (kW). Określa się je na podstawie kilku czynników, takich jak: powierzchnia i kubatura budynku, jego izolacja termiczna (współczynniki U dla ścian, dachu, podłóg i okien), lokalizacja geograficzna (średnie temperatury zimowe), rodzaj i szczelność stolarki okiennej oraz obecność wentylacji. Bardzo ważne jest również zapotrzebowanie na ciepłą wodę użytkową (c.w.u.), które również wpływa na dobór mocy urządzenia.
Najdokładniejszym sposobem określenia zapotrzebowania na ciepło jest wykonanie audytu energetycznego budynku przez wykwalifikowanego specjalistę. Audytor uwzględnia wszystkie powyższe czynniki i oblicza wymaganą moc grzewczą dla najzimniejszych dni w roku (tzw. moc nominalna lub moc przy skrajnej temperaturze obliczeniowej). Na podstawie tych danych można następnie dobrać pompę ciepła o odpowiedniej mocy nominalnej.
Istotnym parametrem przy doborze pompy ciepła jest również jej współczynnik COP (Coefficient of Performance), który określa stosunek uzyskanej energii cieplnej do zużytej energii elektrycznej. Im wyższy COP, tym bardziej efektywna jest pompa. Należy jednak zwrócić uwagę, że współczynnik COP jest podawany dla określonych warunków temperaturowych (np. A7/W35 oznacza temperaturę powietrza 7°C i temperaturę wody grzewczej 35°C). Ważniejszym wskaźnikiem dla całego sezonu grzewczego jest SCOP (Seasonal Coefficient of Performance), który uwzględnia zmienne warunki temperaturowe w ciągu roku.
Przy wyborze pompy ciepła należy również zwrócić uwagę na jej charakterystykę temperaturową. Pompy powietrze-woda mają różną wydajność w zależności od temperatury zewnętrznej. Producent podaje krzywą mocy, która pokazuje, jak zmienia się moc grzewcza pompy wraz ze spadkiem temperatury otoczenia. Ważne jest, aby moc pompy przy najniższych przewidywanych temperaturach była wystarczająca do ogrzania budynku. W przypadku bardzo niskich temperatur, może być konieczne zastosowanie pompy o nieco większej mocy lub dodatkowego źródła ciepła.
W przypadku budynków pasywnych lub niskoenergetycznych, zapotrzebowanie na ciepło jest znacznie niższe, co pozwala na zastosowanie pomp ciepła o mniejszej mocy, a tym samym niższych kosztach zakupu i eksploatacji. Stare, słabo zaizolowane budynki wymagają natomiast pomp o znacznie większej mocy, co może czynić tę technologię mniej opłacalną w ich przypadku bez wcześniejszej termomodernizacji.
Optymalna moc pompy ciepła to taka, która zapewnia komfort cieplny przy minimalnym zużyciu energii elektrycznej i zminimalizowaniu kosztów eksploatacji. Właściwy dobór powinien być zawsze poprzedzony analizą zapotrzebowania budynku na ciepło i uwzględniać specyficzne warunki lokalne i charakterystykę urządzenia.
Jakie są zasady eksploatacji pompy ciepła co to jest konserwacja
Aby pompa ciepła działała efektywnie i bezawaryjnie przez wiele lat, kluczowe jest jej prawidłowe użytkowanie oraz regularna konserwacja. Choć pompy ciepła są urządzeniami o stosunkowo niskich wymaganiach serwisowych, zaniedbania w tym zakresie mogą prowadzić do spadku wydajności, zwiększenia zużycia energii, a w skrajnych przypadkach do poważnych awarii.
Podstawową zasadą eksploatacji jest zapewnienie swobodnego przepływu powietrza wokół jednostki zewnętrznej (w przypadku pomp powietrze-woda). Należy regularnie usuwać z niej wszelkie zanieczyszczenia, takie jak liście, gałęzie czy śnieg, które mogłyby blokować wlot powietrza i utrudniać pracę urządzenia. Zbierający się na wymienniku ciepła brud i kurz również obniża jego efektywność, dlatego zaleca się jego okresowe czyszczenie zgodnie z instrukcją producenta.
Ważne jest również monitorowanie ciśnienia czynnika roboczego w układzie oraz poziomu glikolu (w przypadku gruntowych i wodnych pomp ciepła). Niedobór czynnika lub glikolu może prowadzić do spadku wydajności i uszkodzenia sprężarki. Należy regularnie sprawdzać parametry pracy pompy, np. poprzez odczyty z panelu sterowania, i w razie wątpliwości skonsultować się z serwisem.
Regularne przeglądy techniczne wykonywane przez wykwalifikowany serwis są niezbędnym elementem konserwacji. Zaleca się przeprowadzanie ich przynajmniej raz w roku, najlepiej przed rozpoczęciem sezonu grzewczego. Podczas przeglądu serwisant sprawdza stan techniczny wszystkich podzespołów pompy, takich jak sprężarka, wentylator, wymienniki ciepła, zawory, czujniki temperatury oraz układ sterowania. Sprawdza również szczelność układu, ciśnienie czynnika chłodniczego i stan glikolu.
Podczas przeglądu serwisowego wykonywane są również czynności konserwacyjne, takie jak czyszczenie filtrów wody i powietrza, smarowanie ruchomych części, sprawdzanie połączeń elektrycznych oraz kalibracja czujników. W razie potrzeby serwisant może przeprowadzić regulację parametrów pracy pompy, aby zoptymalizować jej działanie i dostosować do zmieniających się warunków.
Kolejnym ważnym aspektem jest prawidłowe ustawienie harmonogramu pracy pompy ciepła. Większość nowoczesnych pomp ciepła posiada zaawansowane sterowniki, które pozwalają na programowanie temperatury w zależności od pory dnia i obecności domowników. Optymalne ustawienie harmonogramu pozwala na znaczne oszczędności energii, przy jednoczesnym utrzymaniu komfortu cieplnego. Warto również korzystać z funkcji „smart home” lub aplikacji mobilnych, które umożliwiają zdalne sterowanie i monitorowanie pracy pompy.
W przypadku wykrycia jakichkolwiek nieprawidłowości w działaniu pompy, np. nietypowych dźwięków, spadku wydajności grzewczej, komunikatów o błędach na wyświetlaczu, należy natychmiast przerwać jej pracę i skontaktować się z autoryzowanym serwisem. Ignorowanie problemów może prowadzić do poważniejszych i kosztowniejszych uszkodzeń.
Prawidłowa eksploatacja i regularna konserwacja pompy ciepła to gwarancja jej długiej żywotności, niezawodności oraz maksymalnej efektywności energetycznej, co przekłada się na niższe rachunki i komfortowe ogrzewanie przez wiele lat.
Co to jest pompa ciepła co to jest dla przyszłości ogrzewania
Pompy ciepła stanowią kluczowy element transformacji energetycznej w sektorze ogrzewnictwa, oferując zrównoważone i ekologiczne rozwiązanie dla domów i budynków komercyjnych. W kontekście globalnych dążeń do redukcji emisji gazów cieplarnianych i odejścia od paliw kopalnych, pompy ciepła jawią się jako technologia przyszłości, która może odegrać decydującą rolę w dekarbonizacji sektora budowlanego. Ich zdolność do wykorzystania odnawialnych źródeł energii, takich jak energia geotermalna, powietrze atmosferyczne czy woda, czyni je atrakcyjną alternatywą dla tradycyjnych systemów grzewczych.
Rosnąca świadomość ekologiczna społeczeństwa oraz coraz bardziej rygorystyczne przepisy dotyczące efektywności energetycznej i emisji zanieczyszczeń sprawiają, że pompy ciepła zyskują na znaczeniu. Rządy wielu krajów, w tym Polski, aktywnie wspierają wdrażanie tej technologii poprzez programy dotacji, ulgi podatkowe i inne zachęty finansowe. Celem jest przyspieszenie przejścia na czyste źródła energii i zmniejszenie zależności od importowanych paliw kopalnych.
Rozwój technologiczny w dziedzinie pomp ciepła również przyczynia się do ich coraz szerszego zastosowania. Nowoczesne urządzenia są bardziej wydajne, cichsze i inteligentniejsze niż ich poprzednicy. Pojawiają się innowacyjne rozwiązania, takie jak pompy ciepła zintegrowane z systemami fotowoltaicznymi, które pozwalają na jeszcze większe obniżenie kosztów eksploatacji poprzez wykorzystanie darmowej energii słonecznej do zasilania pompy. Rozwój technologii inwerterowej umożliwia precyzyjne dostosowanie mocy pompy do aktualnego zapotrzebowania na ciepło, co zwiększa jej efektywność i zmniejsza zużycie energii.
Pompy ciepła doskonale wpisują się w koncepcję inteligentnych budynków (smart homes) i systemów zarządzania energią. Mogą być integrowane z innymi systemami automatyki budynkowej, co pozwala na optymalizację zużycia energii, zdalne sterowanie i monitorowanie parametrów pracy. Ta integracja umożliwia tworzenie bardziej efektywnych i przyjaznych dla użytkownika systemów grzewczych.
Dla przyszłości ogrzewania, pompy ciepła oznaczają odejście od spalania paliw kopalnych i związanych z tym emisji szkodliwych substancji. Oznacza to czystsze powietrze, lepszą jakość życia i mniejszy wpływ na zmiany klimatyczne. Są one kluczowym elementem strategii zrównoważonego rozwoju, która ma na celu zapewnienie dostępu do energii w sposób odpowiedzialny dla środowiska.
Choć nadal istnieją wyzwania związane z kosztami początkowymi, dostępnością wykwalifikowanych instalatorów i koniecznością adaptacji istniejącej infrastruktury budowlanej, długoterminowe korzyści płynące z zastosowania pomp ciepła są niepodważalne. Ich rola w przyszłości ogrzewania będzie rosła, czyniąc je standardowym rozwiązaniem dla nowych budynków i coraz popularniejszą opcją dla modernizacji istniejących.
